Genialni ludzie są jak meteory.
Spadając, mają oświetlać Ziemię swoim blaskiem.
Gdy w Rosji szalała rewolucja,
wydawało się, że koniec baletu jest bliski.
Taniec od dawna utożsamiano z arystokracją.
Los baletu leżał w rękach kilku osób,
według których miał odegrać ważną rolę w nowym świecie.
Z zupełnie różnych powodów.
Niektórzy uważali, że dzięki tej sztuce
przetrwa tradycja rosyjskiej kultury.
Inni widzieli w nim narzędzie komunistycznej propagandy.
Kultura i polityka ścierały się w osobie Rudolfa Nuriejewa.
Jednak sowiecka władza była na straconej pozycji.
Matka i siostry Nuriejewa
Każdy Rosjanin...
Yehudi Menuhin – skrzypek
...nieważne czy żydowskiego, tatarskiego, czy innego pochodzenia,
ma wyjątkową skłonność do nadawania dramatyzmu sytuacji.
Do potęgowania jej siły oddziaływania,
jej znaczenia.
Ta umiejętność pewnie wiąże się z faktem,
że Rosjanie jako naród zawsze mieli ciężkie życie.
Setki lat trudnej historii.
Mieszkali w śniegu i błocie.
Jak uprząż ciągnęli za sobą
bolączki swojego losu.
Na scenie są wreszcie wolni.
Mogą żyć tak, jak zawsze tego chcieli.
Ze swoją zdolnością do oderwania się od rzeczywistości,
skupienia się, dramatyzowania, intensyfikowania emocji i myśli.
To jakby słońce świeciło przez soczewkę
skierowaną na jakiś punkt, który w końcu zacząłby się palić.
Można powiedzieć, że dla całego świata
taką soczewką są wielcy Rosjanie.
Palą widownię i samych siebie.
Urodziłem się w pociągu Kolei Transsyberyjskiej.
Mój ojciec odbywał służbę wojskową w Mandżurii.
Chciał, by moja matka
i ich troje dzieci dołączyli do niego.
Podróż była bardzo długa. Trwała około 12 dni.
Wyszedłem z łona matki w okolicach jeziora Bajkał.
Gdy oglądałem taniec Nuriejewa, czułem to samo natężenie emocji
i tę samą rezygnację,
jakimi wyróżniają się najwięksi artyści
u szczytu swoich umiejętności.
Nuriejew był człowiekiem panterą.
Biła od niego niezwykła, wręcz zwierzęca moc.
A jednocześnie był człowiekiem z krwi i kości.
Jego obecność była tak dobitna,
że aż obezwładniająca.
Ale szeroką publiczność
zawsze fascynowały nadludzkie postacie.
A on był fenomenem.
Wiedział o tym. Czasem aż za dobrze.
Ale naprawdę był geniuszem.
Niestety takie było jego przeznaczenie,
że jego wielkość miała go pochłonąć w całości.
Wiem, że nie lubisz mówić o swoich korzeniach,
nie idealizujesz ich.
Ale pochodzisz z niezwykłego otoczenia.
Twoja rodzina była bardzo biedna, prawda?
Tak, to prawda.
Wydaje mi się,
że nikt nie postawiłby na to,
że kiedyś uda ci się tyle osiągnąć.
Raczej... Nie było nawet czego stawiać.
Pieniądze i tak nic by nie zmieniły.
Gdy wybuchła wojna, musieliśmy uciekać z Moskwy.
- Wtedy było bardzo ciężko. - Jak ciężko?
Evan Mawdslay – historyk
Całą rodzinę ewakuowano w trakcie wojny.
Zamieszkali w Uralu Południowym,
dokładniej w Ufie, stolicy Baszkirii.
Byli uchodźcami, żyli w bardzo ciężkich warunkach.
Przede wszystkim brakowało jedzenia.
Gabriela Komlewa – partnerka taneczna
Mama opowiadała mi, że wszystkie drzewa
obdarto z kory tak wysoko, jak sięgali ludzie.
Dlatego, że tę korę gotowano i jedzono.
Wspomnienia Nuriejewa czytane przez Siân Phillips
Sprzedaliśmy cały nasz dobytek, by mieć co jeść.
Doskonale pamiętam mój pierwszy dzień w przedszkolu.
Matka ubrała mnie w płaszcz mojej siostry Lary.
Każdy sześcioletni chłopiec poczuje ogromny wstyd,
gdy zmuszą go do włożenia ubrań siostry.
Do szkoły mama musiała mnie zanieść na barana.
Gdy dzieci to zauważyły,
zaczęły śpiewać po tatarsku:
„Mamy garb w klasie”.
„Garb” oznaczał żebraka.
Pamiętasz, kiedy uświadomiłeś sobie, że chcesz być tancerzem?
- Kiedy to było? - Bardzo dawno temu.
Jak dawno? Może nie aż tak, jak ci się wydaje.
Jakieś 29 lat temu.
Jego ojciec walczył na froncie. Rudolf poznał tatę dopiero po wojnie.
Chłopcem opiekowała się matka. Dorastał w kobiecym towarzystwie.
Można pomyśleć, że wojna hartuje i traumatyzuje,
bo doświadcza się wtedy tyle zła.
Ale on dorastał otoczony matczyną miłością,
więc tego nie odczuł.
Matka zachęcała go do tańca.
Możliwe, że przy ojcu byłoby zupełnie inaczej.
Gdy ojciec wrócił,
mama powiedziała mu, że chcę być tancerzem.
On był nieugięty, nie chciał na to pozwolić.
Jak rozwiązałeś ten problem?
Wiele razy uciekałem z domu w nocy i...
tańczyłem w różnych zespołach tańca folklorystycznego.
Wspomnienia
Gdy miałem 11 lat, poznałem pewną kobietę.
Bardzo starą kobietę, Udelcową.
Była jak prawdziwa nauczycielka baletu.
Nie miała uprawnień do tego zawodu,
ale była niezwykle muzykalna
i wiele lat temu tańczyła w zespole Ballets Russes Diagilewa.
Bardzo zżyłem się z tą wyjątkową siedemdziesięciolatką.
Każdego lata jeździła do Leningradu,
by poznać nowinki ze świata baletu.
Gdy wracała do Ufy, opowiadała nam wszystko ze szczegółami.
Otwierała nasze zaściankowe oczy na wielki świat.
STALIN ZMARŁ TEJ NOCY
Dzięki radiu wie o tym cały świat
Tamara Zakrzewskaja – przyjaciółka
Kiedy Rudolf trochę podrósł, dołączył do klubu pionierów
i w nim zaczął pobierać lekcje tańca.
Władze radzieckich regionów
starały się zwrócić na siebie uwagę Kremla.
W tym celu szukały lokalnych gwiazd,
by zabłysnęły na krajowej scenie.
Ojciec spuszczał mi lanie, gdy wymykałem się na lekcje.
Nie chciał, by jego syn był łajzą.
Clement Crisp – krytyk tańca
Musiał ciągle walczyć, by zostać tancerzem.
Urzędnicy z Ufy w końcu dostrzegli talent Nuriejewa.
Pozwolili rodzinie wysłać go na naukę tańca do Leningradu
i przyznali chłopcu wsparcie finansowe.
Chciałem uczyć się w Leningradzie.
Siostra powiedziała mi, że dojadę tam jednym pociągiem.
To była długa podróż.
Najpierw jechałem około trzech dni do Moskwy.
A stamtąd 16 godzin do Leningradu.
Chłopak z Ufy, kompletnej dziury i zaścianka,
trafił do Leningradu i zaczął naukę w znakomitej akademii im. Waganowej.
Jego nauczycielem był wybitny Puszkin.
Wielkie brawa.
To był triumf siły woli na miarę Napoleona.
Niesamowite osiągnięcie. I to było widać.
Straszliwe piękno się rodzi.
Niezwykle szybko został solistą w zespole Kirowa.
To artysta ponadczasowy. Śmiały.
Największą wirtuozerię widać w obrocie.
Ałła Osipienko – partnerka taneczna
Moja matka chrzestna była znaną krawcową.
To ona mnie wychowała.
Wszyscy wiedzieli, że do naszych drzwi
trzeba było zadzwonić trzy razy.
Raz, dwa, trzy. Tylko tak.
Gdy dzwonek brzmiał inaczej, wiedzieliśmy, kto stał za drzwiami.
Ja i pomocnice cioci szybko brałyśmy materiały
i biegłyśmy je schować.
Inaczej by je zarekwirowano.
To był najcięższy,
najtrudniejszy,
najstraszniejszy okres w naszym życiu i w historii naszego kraju.
Wtedy, kiedy tak nas inwigilowano.
Poznałem Nuriejewa w Leningradzie.
Już wtedy był legendą.
Wszyscy go znali i kochali.
Był wspaniałym i sławnym tancerzem.
Ale wszyscy wiedzieli też, że był postrzelony.
Pamiętam, jak w trakcie pierwszego roku poszedłem do teatru,
bodajże na Jezioro łabędzie.
Wróciłem do domu, w którym mieszkaliśmy,
ale drzwi były zamknięte.
Musiałem długo się dobijać.
Wreszcie wpuścili mnie i powiedzieli,
że to kara za to, że poszedłem do teatru.
Zabrali mi materac.
Następnego ranka...
nie dostałem śniadania, a potem obiadu.
Więc poszedłem do domu przyjaciela i tam zjadłem śniadanie.
Leonid Romankow – przyjaciel
W rodzinie Rudolfa nikt nie był wykształcony.
Dlatego bardzo się zdziwił, gdy poznał moją siostrę i znajomych,
którzy kochali poezję, sztukę i muzykę.
Uwielbiał nasze towarzystwo.
Luba Miasnikowa – przyjaciółka
Razem z bratem studiowaliśmy na politechnice.
Ja ukończyłam fakultet radiotechniki,
a brat elektromechaniki.
Obydwoje zajmowaliśmy się naukami ścisłymi.
Nie mogliśmy wyjeżdżać za granicę,
więc nie widzieliśmy takich sprzętów jak lodówki czy nowe samochody.
To nie miało dla nas znaczenia.
W tamtych czasach życie towarzyskie
skupiało się w mieszkaniach.
Spotykano się w domach u przyjaciół,
a głównie w kuchni.
Nazwaliśmy to zjawisko kulturą kuchenną.
Studiowałam język rosyjski i literaturę rosyjską na uniwersytecie.
Rudolf chodził ze mną na zajęcia.
Dziekan mu na to pozwolił. Powiedział:
„Ależ oczywiście, niech młodzież się kształci.
Jak miło patrzeć, że tancerz chce się uczyć”.
Lata 50. i 60.
są teraz znane jako okres zimnej wojny.
Wielcy rywale to Rosja i USA.
Konkurowały ze sobą politycznie, militarnie,
a także kulturowo.
W tej rywalizacji widać było asymetrię. Na zachodzie,
zwłaszcza w Stanach, nie brakowało dóbr materialnych.
Tam produkowano lodówki,
pralki, pojazdy itd.
Zaś Rosjanie uważali, że wygrywali w sferze kultury.
Porównując Zachód ze Wschodem, Rosjanie mawiali:
„Może nie mamy lodówek,
ale za to nasz balet jest najlepszy na świecie”.
Władze naszego kraju uznały, że rock and roll
to kiepska muzyka dla burżujów.
Ostro go krytykowali.
Od lekarzy zdobywaliśmy taśmy
z filmami z prześwietleń rentgenowskich.
Sami budowaliśmy specjalne urządzenia
nagrywające dźwięk.
Gdy potem oglądaliśmy nagrania,
mogliśmy dojrzeć żebra
lub części prześwietlanych kończyn.
Weekendami tańczyliśmy do tego, co wcześniej nagraliśmy.
Tak urządzaliśmy pewnego rodzaju zawody.
Zwycięzcą miał być chłopak,
który podrzuci partnerkę tak wysoko,
że zostawi ona ślady swoich obcasów
na suficie.
Rudolf też brał udział w rywalizacji, ale niezbyt często.
Bał się, że uszkodzi sobie nogi.
Ale dobrze się wtedy z nami bawił.
Wspomnienia
Teraz ze smutkiem wspominam
te radosne chwile spędzone z moimi wspaniałymi przyjaciółmi.
Z kochaną panią naukowiec i jej bratem oraz z Tamarą,
uroczą studentką, która nie opuściła żadnego mojego występu.
dr Jill Stuart ekspertka ds. polityki kosmicznej
Władze ZSRR szukały wyjątkowych ludzi...
CZŁOWIEK W KOSMOSIE
...którzy mieli posłużyć za ideał sowieckiego obywatela,
nacjonalisty z silnym poczuciem braterstwa,
szacunku i obowiązku wobec ojczyzny. Często pochodzili z ubogich rodzin
i otrzymali państwową edukację.
Gagarin i Nuriejew odgrywali podobną rolę.
Byli narzędziami propagandy, wzorem nowego Rosjanina.
Ich ucieczka z kraju byłaby niewybaczalna.
Balet Bolszoj i zespół Kirowa były orężem.
Chruszczow uciekał się do kultury
przy tworzeniu prestiżowego obrazu Rosji poza jej granicami,
więc europejskie tournée baletu Kirowa w 1961 r.
było mu na rękę.
Najpierw wystąpili w Paryżu,
stamtąd od razu udali się do Londynu.
To był nasz pierwszy raz w Paryżu.
Każde tournée jest ważne dla całego teatru
i dla jego tancerzy.
Ale Paryż to stolica światowej kultury.
Jeśli docenią cię w Paryżu,
to tak, jakby docenił cię cały świat.
Chcieli udowodnić, że Rosja jest postępowym krajem,
na dodatek z wyjątkową kulturą,
i nie ponieść przy tym większego ryzyka.
Jednak żeby zrobić wielkie wrażenie na całym świecie,
trzeba wystawić swoich najlepszych ludzi.
Zachwycić czymś nowym, oryginalnym i mocnym.
Nuriejew się do tego nadawał.
Ale mając do czynienia z tak wyjątkowym człowiekiem,
nie można pozwolić mu podróżować i jednocześnie mu nie ufać.
Wszyscy upajaliśmy się nocnym życiem.
Staraliśmy się, by nikt nas nie zauważył,
kiedy wracaliśmy nad ranem.
Tyle się wtedy działo.
Rudolf był wolnym duchem.
„Tak chcę żyć i tak będę żył.
Nie tak, jak ktoś tego chce.
Sam wybiorę swoją drogę”.
Wiedziałyśmy, że jak wielu mężczyzn, był „nie naszej” orientacji.
Włóczyli się po Paryżu, zagadywali francuskich tancerzy
i wracali do domu późno w nocy.
Pierre Lacotte – tancerz
Co wieczór razem wychodziliśmy.
Był szczęśliwy. Mówił, że czuje się wolny
i cieszy się, że przyjaźni się z francuskimi tancerzami.
Wszystko go interesowało.
Zachowywał się jak członek bractwa w koledżu.
Gdy wracał w nocy,
dostawał burę od agentów KGB.
Ale nic mu nie mogli zrobić, za bardzo go potrzebowali.
Pewnego dnia do naszej paczki dołączyła Clara,
piękna, miła i wykształcona
narzeczona syna André Malraux,
pierwszego ministra kultury.
Poszliśmy na pierwszy występ Rudolfa.
Publiczność oszalała, oklaskom nie było końca.
Ludzie dopraszali się wielu bisów. Absolutny sukces.
Ale Sowieci nagle zorientowali się,
że na tle osobistych dokonań Nuriejewa
blednie zespół pozostałych tancerzy.
Dyrektor artystyczny zdecydował, że w Londynie
Rudolf nie będzie na pierwszym planie.
Według wysłanników KGB wymykał się spod kontroli.
Chcieli go wysłać do Rosji.
Paryż zaprotestował. Ambasador nalegał,
by Rudolf został w Paryżu,
bo zapełnia sale i przyciąga publiczność.
Idioci myśleli, że załatwią problem,
gdy ściągną go do Rosji.
Był już nawet na lotnisku!
Na lotnisku usłyszałem,
że w samolocie nie ma dla mnie miejsca.
Nie mogłem tego pojąć. Przecież przyniosłem
ogromny sukces zespołowi Kirowa,
a oni nie chcą mnie wpuścić do samolotu.
Pewnie ktoś inny zajął moje miejsce.
Wtedy powiedziano mi,
że mam zatańczyć na Kremlu dla Chruszczowa.
„Ale z kim? Nie mam kostiumu!” Odpowiedzieli, że tam wszystko jest.
Przyjechałem na lotnisko
i ujrzałem zrozpaczonego Rudolfa.
Zapytałem, co się stało. On na to, że to koniec,
że musi wracać do Rosji. Nie leci do Londynu.
Powiedział, że zabije się, jeśli czegoś nie zrobię.
Wspomnienia
Byłem w szoku.
Poprosiłem kogoś, by zadzwonił do Clary.
Czułem, że już nigdy jej nie zobaczę.
Wszyscy wsiadali do samolotu
i żegnali się z Rudolfem.
Osipienko płakała.
Powiedziałam, żeby się nie martwił.
„Wejdę na pokład.
Nasz menadżer już tam jest.
Wszystko mu wytłumaczę i polecisz z nami”.
Wsiadłam do samolotu.
Zapytałam menadżera: „Co wy wyprawiacie?
Nie możecie zostawić Rudolfa.
Potrzebuję go, to mój partner.
Przecież wiecie, jaki ma charakter”.
Odpowiedział, że nic nie może zrobić.
„Nuriejew wraca do Moskwy”.
Broń Boże, gdyby miało mu się coś stać.
Oczywiście wtedy nie rozumiałam, co się dzieje.
Powiedziałam: „To jakieś szaleństwo”.
Miał wybór – wrócić do Moskwy albo nie.
Gdyby został na Zachodzie, już nigdy nie wróciłby do Rosji.
Nigdy nie zobaczyłby rodziców i sióstr.
Władze jawnie nie pochwalały jego zachowania w Paryżu.
Wracałby do Rosji za karę, okryty niesławą.
Można założyć, że to nie sprzyjałoby jego karierze w ojczyźnie.
Wysłano by go na jakąś prowincję.
Czułem zbliżające się niebezpieczeństwo.
Byłem ptakiem w klatce, która ciągle się zmniejsza.
Wiedziałem, że nie mogę tak żyć. ptak jest stworzony do latania.
Nagranie archiwalne
Zdecydowałem, że nie wrócę.
Gdy przyjechała Clara,
wykrzyczałem jej, że zostaję w Paryżu.
To jej wystarczyło.
Podbiegła do policjantów stacjonujących na lotnisku.
Krzyknęła, że rosyjski tancerz nie chce opuszczać Francji.
Powiedzieli jej, że nie pozwolą, by wywieziono mnie
wbrew mojej woli. Chcieli tylko wiedzieć,
czy byłem świadomy konsekwencji mojej decyzji.
Podeszła do mnie i powiedziała, że stało się.
Oczy zaszły mi mgłą. Chciałem stamtąd uciec.
To trwało chwilkę, ale wydawało się, że czas się zatrzymał.
Moje kończyny były ciężkie jak z ołowiu.
Myślałem, że nie dam rady się ruszyć.
Okrążyli go agenci KGB.
Nie mogłem z nim nawet porozmawiać.
To był najdłuższy i najbardziej przełomowy moment
w mojej karierze.
Rzuciłem się na policjantów i wydyszałem:
„Chcę tu zostać. Chcę zostać”.
Francuscy policjanci przechwycili go
i zaczęli się szamotać z rosyjskimi agentami.
Po chwili było po wszystkim.
Inspektorzy powiedzieli, że zgodnie z przepisami
muszę zostać sam na pięć minut
i na spokojnie, wolny od presji, przemyśleć swoją decyzję.
W pokoju było dwoje drzwi.
Pierwsze prowadziły na halę,
na której czekał tupolew gotowy do wylotu do Rosji.
Za drugimi drzwiami
był prywatny gabinet francuskich funkcjonariuszy.
Dwa wyjścia oznaczające zupełnie inne życie.
Wreszcie odzyskałem swoją godność.
Miałem prawo sam o sobie decydować.
Nikt nie jest w pełni wolny. Nawet ptaki są przykute do nieba.
INNY PARYŻ
To jest Francja, dokładniej ulice Paryża.
Przechodzi nimi marsz komunistyczny.
Ci wszyscy ludzie, a jest ich tu wielu, to komuniści.
Wykrzykują te same slogany,
które skanduje się na Placu Czerwonym.
Popatrzcie i posłuchajcie.
Czytałem, że po odmowie powrotu do Moskwy
śledzili cię sowieccy agenci.
Nie dawali ci spokoju i nawet zakłócili
twój pierwszy występ.
Nie, to nie oni. Nie wiem...
Myślę, że to byli członkowie Partii Komunistycznej.
Rzucali bomby z gazem łzawiącym i kawałki szkła na scenę.
W Paryżu panował wtedy straszny harmider.
Udawało ci się skoncentrować przy tym wszystkim?
Było ciężko.
MIĘDZYNARODOWY BALET MARKIZA DE CUEVAS
Guislaine Thesmar – partnerka taneczna
W Polonezie byłam ustawiona jako pierwsza z lewej.
więc na środek Rudolf sunął od mojej strony.
Nigdy nie zapomnę jego spojrzenia. Miał przerażenie w oczach.
Jednak lęk nie był w stanie go powstrzymać.
W 1961 r. Gagarin jako pierwszy człowiek poleciał w kosmos.
To był wielki propagandowy sukces ZSRR.
Dwa miesiące później Zachód odebrał prośbę Nuriejewa
o azyl polityczny we Francji jako bolesny powrót Rosji na ziemię.
Narastał spór ideologiczny Wschodu z Zachodem.
Kolejne dwa miesiące później
w Niemczech wzniesiono Mur Berliński,
namacalny symbol konfliktu.
Wspomnienia
Niedługo po tym przykrym zajściu
spędziłem kilka wolnych dni we Francji.
W sierpniu miałem występ w Deauville.
W tym czasie było raczej spokojnie.
Jedyną poznaną wtedy osobą, której nigdy nie zapomnę,
był amerykański fotograf Richard Avedon.
Zaprosił mnie do swojego studia, by zrobić mi zdjęcia.
Gdy pokazał mi te fotografie,
od razu wiedziałem, że ten człowiek mnie rozumie.
Całe jego ciało reagowało na siebie zachwytem.
Jak podczas narcystycznej orgii.
Jednoosobowej orgii.
John Gruen – biograf
Tancerz Erik Bruhn cieszył się wielką popularnością.
Zrobił na mnie tak ogromne wrażenie,
że od razu powiedziałem mojemu wydawcy:
„Chcę napisać o nim książkę”.
Antoinette Sibley – primabalerina
Całe pokolenie tancerek,
wszystkie podkochiwałyśmy się w Eriku.
Miał nietypowy duński akcent
i przekręcał różne słowa. Wydawało mi się to bardzo seksowne.
Nagranie archiwalne
Widział nagranie mojego występu w Rosji.
Naprawdę?
Puszkin, jego nauczyciel, mówił,
że powinien mnie oglądać, bo może się ode mnie wiele nauczyć.
Rudolf zdecydował, że chce naśladować Erika
i że zrobi to niezależnie od wszystkiego.
Uważam, że jest niezrównanym aktorem,
niesamowitym tancerzem i wspaniałym artystą.
Nuriejew natychmiast poleciał do Kopenhagi
i tam poznał Erika.
To nie było tylko spotkanie dwóch gigantów baletu.
Dwudziestotrzyletni Rudolf
spojrzał na Erika i...
To była magia. Zakochali się w sobie.
Chyba nigdy nie widziałem i nie poznałem
tak wielkiego, inspirującego człowieka.
Ufam, że on też mnie ceni.
Nagranie archiwalne
Gdyby nie on, jego pasja i inspiracja,
rzuciłbym taniec.
Dzięki niemu moja kariera trwała 10 lat dłużej.
Każdy akt tworzenia jest najpierw aktem destrukcji.
KTOKOLWIEK MA INFORMACJE O TYM CZŁOWIEKU,
PROSZONY JEST O KONTAKT Z ROSYJSKĄ AMBASADĄ
Rudolf odmówił powrotu do kraju 16 czerwca 1961 roku.
Wydalono mnie z uczelni.
Powiedzieli, że nie mogę zostać nauczycielką
języka rosyjskiego i literatury rosyjskiej,
skoro nie zauważyłam wroga wśród moich przyjaciół.
Nie mogłam opuszczać kraju przez 10 lat.
Przez ten czas pocieszałam się:
„Przecież wcale nie muszę lecieć do Ameryki”.
Nie awansowałam przez 10 lat.
Ciężko nam się wtedy żyło.
Ucieczka Rudolfa nam też przysporzyła wielu problemów.
Pod nieobecność Rudolfa odbył się proces w sądzie.
PROBLEM KRÓLEWICZA
Skazano go na siedem lat więzienia.
Ogłoszono go zdrajcą ojczyzny.
KGB każe połamać nogi zdrajcy
Jego ojciec należał do partii.
Dla niego to była prawdziwa tragedia.
Próbowano zmusić matkę Rudolfa, by publicznie potępiła syna.
Ona jednak odmówiła i wyrzekła się członkostwa w Partii.
Biografka Margot Fonteyn
Margot zaznała prawdziwej sławy.
Gdy była dzieckiem, przyciągała tłumy na swoje występy.
MARGOT FONTEYN W SYLFIDACH
Popularność zawdzięczała wojnie.
Podróżowała po Wielkiej Brytanii,
by tańczyć dla żołnierzy.
SEZON NA BALET
Ludzie nie mieli wielu zajęć,
podczas wojny raczej nie było rozrywek.
Ale jakimś cudem balet był powszechnie lubiany.
Nim wojna dobiegła końca,
Margot została ulubienicą publiczności.
Ludzie dobrze znali ją jako tancerkę i człowieka,
bo występowała w wielu miastach.
Było w niej coś lirycznego, pewna melancholia.
Robert Helpmann mawiał,
że potrafiła sprawić, że ludziom chciało się płakać.
Czyż nie jest wspaniała?
Kiedyś ktoś powie to o tobie.
Zobaczysz, będziesz sławna.
- Tak myślisz? - Oczywiście.
Była idealna pod każdym względem.
Do wszystkich odnosiła się z dobrocią.
Leslie Caron – aktorka
Margot była boska, zachwycająca.
Była przepięknym ptakiem.
A postawę miała iście królewską. Nadzwyczajną.
Ciężko było zrozumieć, jak to się stało,
że wylądowała w Panamie z kałasznikowem w rękach.
DAMA MARGOT BEZPIECZNIE WRÓCIŁA DO DOMU
Życie bywa ciekawsze od fikcji.
Po dwóch dniach w panamskim więzieniu
Margot Fonteyn wróciła do domu.
Pewna siebie jak na scenie balerina
zmierza na spotkanie z prasą.
Czy Margo i jej mąż, Roberto Arias,
mają coś wspólnego z planem obalenia rządu w Panamie?
Tito wiecznie marzył o rewolucji.
Miał pełno mundurów i broni.
Margot tylko nosiła za nim rzeczy,
na przykład pistolety zawinięte w chusteczki.
RADOSNA OSADZONA
Cała sytuacja była ogromną kompromitacją.
Margot trafiła do więzienia. Chociaż nie na poważnie.
Nawet w areszcie dostawała róże.
Parlament się tym zainteresował. Rysowano karykatury.
Wkurzyło to kierownictwo Królewskiego Baletu.
Zespół zupełnie odciął się od Margot.
Ninette de Valois założycielka królewskiego baletu
Margot Fonteyn zaprosiła Nuriejewa, by zatańczył na gali charytatywnej.
Miała wtedy już ponad 40 lat.
Nie był zaproszony, ale pojawił się.
John Tooley były dyrektor Royal Opera House
Napisał do Margot:
„Chcę przyjść na galę i zatańczyć z panią”.
Geniusz to po prostu magia.
A magii nie da się wytłumaczyć.
Yehudi Menuhin – skrzypek
Przywilejem było poznanie ich w tym czasie.
Oboje byli u szczytu swego talentu.
Dzięki niemu ona zyskała nowe życie,
a on nauczył się od niej elegancji.
Z lwa przemienił się w panterę.
To był niezwykły czas.
Zaufała mi po dwóch pierwszych próbach do Giselle.
Trzeba zaznaczyć,
że Margot czuła się samotna w małżeństwie.
Zamknęła swoje serce.
Broniła się przed tańcem z Nuriejewem,
bo uważała, że jest dla niego za stara.
To jej kompletne zaangażowanie i inwestycja.
Zainwestowała we mnie wszystko.
Gdy dała się przekonać,
przyniosło jej to radość i na nowo otwarła serce.
Czuła się szczęśliwa, bo była znowu w świetle reflektorów.
Nuriejew umocnił jej pozycję w zespole. Teraz była nietykalna.
Nagranie archiwalne
Uważam, że ta współpraca nie byłaby takim sukcesem,
gdyby nie nasza różnica wieku.
Na początku wychodziłam na scenę
byłam pewna, że całą uwagę skupi na sobie ten młody lew,
skaczący kilka metrów nad parkietem
i popisujący się fantastycznymi akrobacjami.
Ale Rudolf okazał mi wielki szacunek.
Starszej i poważanej balerinie.
Dzięki temu razem udało nam się stworzyć idealny partnerski związek.
Inspirowaliśmy się nawzajem i wszystko się ułożyło.
Przygotowywaliśmy się do Jeziora łabędziego.
Było między nami wiele nieporozumień.
Mówiłem, że jej interpretacja jest wspaniała.
ale to zupełnie nie mój styl, nie widzę w tym siebie.
Stwierdziłem, że skoro nie ma szans na komunikację na scenie,
to lepiej tego nie róbmy.
Bo to się nie uda, jeśli nie przekona się do zmiany.
I...
Następnego dnia zgodziła się ze mną.
Zmieniła zdanie?
Tak, powiedziała: „Zrobimy po twojemu”.
wdowa po choreografie Kennesie MacMillanie
Patrzyło się na niego jak na kogoś nie z tej ziemi.
Do tej pory rolą mężczyzn w balecie
było głównie podpieranie tancerek.
Solowe występy zdarzały się rzadko.
Angielski balet był wyjątkowo grzeczny i wyrafinowany.
Nagle pojawił się wyjątkowy człowiek o zwierzęcych ruchach.
Wysoko podniósł poprzeczkę swoim następcom.
Gdy chodziło o sztukę, Anglicy byli szalenie zaborczy,
nie mogli zaakceptować, że Rosjanin ośmielił się wtargnąć na ich teren
i wprowadzać swój porządek. Pojawiło się napięcie.
Nigel Gosling – biograf Nuriejewa
On bardzo zaszkodził populacji angielskich tancerzy.
Wielu młodych ludzi
ciężko pracowało, by dotrzeć na szczyt,
a tu nagle pojawił się dziwny stwór i był od nich lepszy.
Jeden z członków baletu Covent Garden powiedział,
że Nuriejew był jak I wojna światowa,
wybił całe pokolenie tancerzy.
Staliśmy się jednym ciałem i jedną duszą.
Poruszaliśmy się w jednym kierunku, uzupełnialiśmy się.
Najmniejszy ruch ręką czy głową był zgrany z partnerem.
Zatarły się różnice kulturowe i wiekowe.
Tak jakbyśmy nie grali, ale naprawdę byli naszymi postaciami.
Już teraz dzwońcie do przyjaciół, by powiedzieć im,
że dodaliśmy Margot Fonteyn i Nuriejewa
do programu. Biegiem do telefonu.
Byli prawdziwymi gwiazdami,
a to przekładało się na niezwykle porywające występy.
Publiczność absolutnie szalała na ich punkcie.
Wiedzieliśmy, że to był złoty wiek baletu.
Piłkarze mają tak zawsze.
są przyzwyczajeni do pisków i wrzasków.
Nam trudno było uwierzyć
i przyzwyczaić się do takiego zainteresowania.
Przyszłyśmy zobaczyć Nuriejewa i Fonteyn.
Czasem pisałam listy do Rudolfa.
Ale on dostawał góry korespondencji z całego świata.
Sala pocztowa w Royal Opera House
Od razu wrzucano listy do worków i wyrzucano.
Nie dałoby się ich nawet przejrzeć.
Myślę, że te ode mnie również wylądowały w koszu.
Mój skok ku wolności
To było cudowne, ale trochę przytłaczające.
To była beatlemania,
tylko na punkcie baletu.
- Znasz Beatlesów? - Tak, znam.
Co o nich sądzisz?
To interesujący faceci, bardzo dobrze śpiewają.
Co jeszcze chcesz usłyszeć?
Nie chciałabym mieć do czynienia z wariatami – rzekła Alicja.
Na to nie ma już rady – odparł Kot. Wszyscy mamy tutaj bzika. I ja, i ty.
Skąd wiesz, że mam bzika? - zapytała Alicja.
Musisz mieć. Inaczej nie przyszłabyś tutaj.
Alicja w Krainie Czarów
Sian Phillips – przyjaciółka
Byłam na kameralnym przyjęciu w Belgravii.
Wszyscy chcieli poznać Nuriejewa, miał przyjść po występie.
Siedzieliśmy w kilkanaście osób.
Eleganccy, w bardzo formalnej atmosferze.
Około 11 drzwi otwarły się z hukiem, przybył Rudolf.
Wszyscy podekscytowani zaczęli szeptać między sobą.
Ktoś krzyknął, by podać mu drinka.
Jak wszyscy wielcy tancerze wyglądał pięknie,
wykonywał zwykłe ruchy z wielką gracją.
Odwrócił się, chwycił butelkę brandy
i wypił do dna.
W sali zapadła cisza.
Nagle, jakby lewitując, wszedł na stół
z kryształową i srebrną zastawą
i po prostu przeszedł po stole w stronę gospodyni.
W tamtych czasach kobiety nosiły wymyślne fryzury,
doczepiały sobie po kilka sztucznych pukli.
Rudolf sięgnął i wypiął jednej z kobiet kawałek fryzury.
A ona, zamiast się zdenerwować,
zawołała zachwycona: „Och, jak wspaniale!”.
Nigdy nie widziałam, by kogoś tak uwielbiano.
Bardzo źle mówię po rosyjsku,
źle mi idzie też po angielsku, francusku i włosku.
Mojego ojczystego języka,
tatarskiego, już prawie całkiem zapomniałem.
Porozmawiajmy o twojej wybuchowości.
Dobrze.
Słyszałem, że jesteś narwany i humorzasty.
Jak wszyscy artyści. Ja też tak mam.
Zastanawiam się, czy może się zdarzyć,
że nagle się wściekniesz.
Nie wściekłbym się nagle.
Ale gdybyś wciąż namolnie zadawał te same głupie pytania,
tylko inaczej sprecyzowane,
gdybyś mnie atakował,
to w końcu zobaczyłbyś żółte światło,
a potem czerwone.
Wspomnienia
Nie uznaję Nuriejewów
za Rosjan w ścisłym tego słowa znaczeniu.
Jesteśmy Tatarami.
Minęło dokładnie 200 lat,
od kiedy potężna wojownicza rasa Baszkirów,
niepokonana przez stulecia,
musiała w końcu poddać się Rosji.
Zagubieni na dzikich stepach Uralu,
Baszkirowie nie utracili zaciekłego i nieustraszonego charakteru,
który w średniowieczu siał postrach
od Azji po rzekę Newę.
Nie umiem zdefiniować, co znaczy być Tatarem, a nie Rosjaninem,
ale cieleśnie odczuwam tę różnicę.
Niewyjaśnionym sposobem nasza krew płynie szybciej.
Jest zawsze na granicy wrzenia.
A jednak jesteśmy bardziej ospali od Rosjan,
bardziej zmysłowi.
Jesteśmy dziwną mieszanką czułości i brutalności.
mistrz stolarski angielskiej opery narodowej
Był bardzo sumienny, oddany swojej sztuce.
Miał w sobie sporo samokrytycyzmu.
Gdy robił coś źle,
wkurzał się i przeklinał.
Przez jego scenę przewinęło się wielu ludzi,
których kopał, szturchał i policzkował.
Sam często widziałem, jak się na nich wyżywał.
Ale chodziło mu o jego własne potknięcia.
współzałożycielka National Ballet School of Canada
Mój mały synek tańczył w roli gońca.
Kiedyś podbiegł do mnie podekscytowany
i powiedział: „Pan Nuriejew się do mnie odezwał”.
Do przodu!
Ja na to: „To wspaniale. A był dla ciebie miły?”.
Odpowiedział: „Kazał mi spierdalać”.
Więc zaśmiałam się, poklepałam go po plecach i pogratulowałam,
bo pan Nuriejew się do niego odezwał.
Możesz...
primabalerina w New York City Ballet
Fonteyn i Nuriejew obracali się w elitarnym towarzystwie.
Aż pewnego razu aresztowano ich w San Francisco.
Cały świat jakby się zatrzymał.
Jest pan oskarżony o wizytę w miejscu, w którym zażywa się narkotyki.
- Nic o tym nie wiem. - I o zakłócanie porządku.
Nic z tych rzeczy.
Jak się nazywa zdjęcie, które robią aresztowanym za jazdę pod wpływem?
Wygląda się na nim strasznie
i trzyma jakąś plakietkę. Za to ich zdjęcie wyszło piękne.
Siedzieli wyluzowani, ona ubrana w futro.
Obydwoje byli ponad wszystkim.
Numer 3191.
David Chase – tancerz
Rudolf miał odważny, prawie pogardliwy wyraz twarzy.
Jakby chciał zadać pytanie: „Chcecie na mnie patrzeć?”.
Dobrze, Rudolf.
- „Śmiało”. - Podpisz tu.
„Ja jestem Nuriejew, a wy nie”.
Zobaczymy dziś panią wieczorem?
Oczywiście.
A ty, Rudi, wystąpisz dziś na scenie?
Taka praca.
Ruszaj, panie kierowco.
Z Rudolfem i Erikiem zawsze był prawdziwy zawrót głowy.
Nie sposób było nie zakochać się w tych dwóch.
Uwielbiałem ich obu.
To nie było tak,
że byłyśmy zakochane w Rudolfie, po prostu kochałyśmy go.
Ale w obecności Erika Bruhna stałyśmy jak wryte.
Obaj byli ideałami męskości, chociaż każdy w zupełnie inny sposób.
Vivi Flindt – partnerka taneczna
Nigdy nie rozmawiałam z Rudolfem o prywatnych sprawach.
Ale widziałam dwóch tancerzy, którzy testowali siebie nawzajem.
Romeo i Julia
Nie zdziwiłbym się, gdyby byli z Margot kochankami.
Zupełnie nie. Ale zastanawiam się...
Czy tkwiła w nim niezwykła i bardzo misterna sieć
podświadomych, wyidealizowanych uczuć
w stosunku do kobiet. Ideał matki,
matczynej miłości, bogini...
Myślę, że tych dwojga mogło połączyć uczucie wieloznaczne,
wyjątkowo głębokie i skomplikowane.
Nie chodziło tylko o genialny taniec
i czystość ich relacji.
Ale kiedy razem tańczyli... Mój Boże.
Biła od nich pełna czci, czuła miłość oraz szacunek,
który Rudolf żywił do Margot.
A kto wie, z czym jeszcze to się wiązało.
Ta słynna scena balkonowa...
Pamiętam, że wykonywał w niej wiele wariacji
i praktycznie eksplodował na tym parkiecie,
kiedy zakończyli sekwencję.
Gdy to wspominam, dostaję gęsiej skórki.
Pamiętam ich Romea i Julię.
To był teatr w najczystszej postaci.
Rozsiewali taki blask wokół siebie.
Byli jak Frank Sinatra albo Elvis Presley.
Fonteyn i Nuriejew.
Oni naprawdę byli Romeem i Julią.
Nie nosi zegarka, ale zawsze pamięta, by zadzwonić do mamy.
Nigdy otwarcie nie krytykował Związku Radzieckiego,
bo mógłby tym zaszkodzić rodzinie,
która nadal tam mieszkała.
Gdy balet Kirowa gościnnie występował w Londynie,
dostawaliśmy od tancerzy plakietki rosyjskich firm na pamiątkę.
Przez wiele lat zebrałem ich sporo.
Pewnego razu na występ Nuriejewa
przypiąłem sobie ich kilka. Wpadł w szał.
Zerwał je ze mnie i podeptał.
Zakazał mi ich nosić.
On nie mógł nawet odwiedzić matki w Rosji,
a ja sobie ot tak noszę te plakietki.
Musiał tłumić w sobie wielką frustrację,
bo nie mógł wyrazić tego, co czuł.
Jednym z przykładów związku baletu i polityki w Rosji
było puszczanie Jeziora łabędziego w telewizji,
gdy kraj ogarniał polityczny kryzys.
Przynajmniej w czasach Breżniewa. Zawsze pokazywano Jezioro łabędzie.
Widzę trzy najważniejsze powody.
Pierwszy – Czajkowski to wielki klasyk.
Drugi – ten balet ma chwytliwą melodię.
I trzeci – to utwór o społeczności.
Wszyscy razem wykonują pas de quatre, tańczy cały zespół.
Każdy ma swoją rolę.
Nic tu nie jest przypadkowe.
Dziś wieczorem Maria Tallchief i Erik Bruhn
zatańczą grand pas de deux z baletu Don Kichot.
Rudolf był, jaki był,
i tak właśnie się zachowywał.
Zaczął uzurpować sobie wpływy i zainteresowanie,
którymi do tej pory cieszył się Erik Bruhn.
Jednej z najznakomitszych primabalerin świata, Marii Tallchief,
partneruje Rudolf Nuriejew.
Erika zaczął przyćmiewać
płomienny blask genialnego młodszego tancerza.
WE WTOREK ZAMIAST ERIKA BRUHNA ZATAŃCZY RUDOLF NURIEJEW
Dwie gwiazdy nie mogą jedną krążyć sferą.
Król Henryk IV, Część I.
Ciągle się kłócili.
Pewnego razu zaprosili mnie na kolację
i wkrótce zaczęli się tak głośno awanturować, że wstałem
i powiedziałem: „Dobranoc, nie chcę być świadkiem waszej kłótni.
Wygląda na to, że macie problemy”.
Nagranie archiwalne
Być może byliśmy jak dwie komety, które się ze sobą zderzyły.
Doszło do eksplozji.
A tą eksplozją było nasze spotkanie.
Zderzenie było nam przeznaczone.
- Tak. - A gdy już się ze sobą zderzyliśmy,
nie było powrotu do tego, co było wcześniej.
Tylko do wspomnień o tamtych czasach, jeśli chcemy...
- O nich pamiętać. - Tak.
Rudolf powiedział mi kiedyś, że trzeba się zdecydować
między kochaniem drugiego człowieka
a oddaniem się sztuce.
Nie da się pogodzić tych rzeczy.
Mówił, że gdy oddasz się komuś w całości,
to i fizycznie, i mentalnie należysz do drugiej osoby
i robisz dla niej wszystko. Ona jest twoim życiem.
Jeśli oddasz się sztuce, nikt już nie może zająć jej miejsca.
To niemożliwe.
Oczywiście ktoś może być przy tobie, jeśli się na to zgodzi,
ale ten ktoś nie jest tak ważny.
We Francji mawiamy: „C'est un sacerdoce”.
Wybrał swoją sztukę.
Masz poczucie przynależności?
- Do tańca. - Tylko?
- A do kraju albo narodu? - Nie.
Żyjesz tylko dla tańca.
Gwałtownych uciech i koniec gwałtowny.
Są one na kształt prochu zatlonego,
Co, wystrzeliwszy, gaśnie.
Romeo i Julia
Mąż Margot postrzelony
Polityczna kłótnia w Panamie
W chwili próby zamachu na Tito, Margot była z Rudolfem.
Czekała na wieści o mężu,
bo rozważała możliwość rozwodu.
Miała dość zdrad i złego traktowania.
Mąż Margot Fonteyn zdradził ją z tą kobietą
Matka przekonała ją, że musi do niego jechać,
bo „Co powiedzą ludzie?”. A opinia publiczna
była dla Margot najważniejsza.
Więc poleciała do męża. Jak tylko go ujrzała,
przeraziła się. I wtedy wszystko się zmieniło.
Całe jej podejście.
To wtedy Rudolf ją stracił.
Margot już nigdy później nie odwróciła się od Tito.
W 1974 roku gwiazda baletu Kirowa, Michaił Barysznikow,
w trakcie pobytu w Kanadzie poprosił o azyl polityczny.
PODWÓJNY CIOS
Rudolf i Margot dokonali już w tańcu rzeczy niemożliwych.
A teraz pojawił się Misza i historia zatoczyła koło.
Podwójny cios: Rosja i zimna wojna.
Tańczyłam z Miszą w Białym Domu w 1978 roku.
Nasz występ był transmitowany na żywo.
Byliśmy tam ja, Patricia McBride Rudolf i Misza.
Ludzie patrzyli, jak Ameryka zwraca się do Rosji:
„Patrz! Mamy tu Rosjan tańczących do choreografii Balanchine'a
kolejnego Rosjanina do Strawińskiego – też Rosjanina.
I to w Białym Domu, z dwiema amerykańskimi partnerkami.
Co ty na to?”.
To było naprawdę skomplikowane.
Wszystko, co robił Rudolf, było ciosem dla Rosji.
Nie będę ci zadawał politycznych pytań,
ale czy tęsknisz czasem za Rosją?
Za krajem?
Bo Rosjanie często mówią o miłości do kraju, do gór i stepów.
Jeszcze nie zdarzyło mi się tęsknić.
Może nostalgia przyjdzie później, żebym miał co robić na starość.
Od szesnastu lat bezskutecznie stara się
o pozwolenie dla matki na wyjazd z Rosji.
W 1975 r. ZSRR podpisało Akt Końcowy w Helsinkach.
Zaczęła się dyskusja na temat praw człowieka.
Nuriejew mógł wtedy pomyśleć,
że podróże staną się łatwiejsze.
Ale rok wcześniej Sołżenicyn musiał uciekać z kraju,
a Barysznikow nie chciał do niego wrócić.
To był okres zamętu.
Do tej pory Nuriejew nie wypowiadał się
o konflikcie z sowieckimi władzami.
Moja matka udała się do urzędu w Ufie, gdzie zapytali ją,
dlaczego chce wyjechać na Zachód.
Przecież jest za stara, chora i zmęczona.
Próbowali zmusić ją do podpisania oświadczenia...
że nie chce wyjeżdżać.
Dlatego proszę was...
o pomoc.
dyrektorka artystyczna Martha Graham Dance Company
Atmosfera w Nowym Jorku zrodziła się z ruchów wolnościowych lat 60.
Wszystkie aspekty: feminizm,
wyzwolenie obyczajowe, poezja...
Właściwie wszystko zostało zakwestionowane i zmienione.
To był punkt wyjścia dla lat 70.
Wachlarz możliwości zachwycał, ludzie byli kreatywni i wolni.
Chciałbyś pracować z Marthą Graham?
Oczywiście. To wielka, wspaniała artystka.
Bardzo chciałbym móc czegoś się od niej nauczyć.
Nagranie archiwalne
Rudolf odwiedził mnie za kulisami. Stał i nie odzywał się.
Nie rozmawialiśmy.
W końcu coś z siebie wydusił.
Miał apetyt na coś nowego.
I chciał wszystkiego doświadczyć do granic możliwości.
Powiedział: „Mogę nawet zrobić z siebie głupka”.
założyciel Estate Project for Artists with AIDS
Chodziłem na te przedstawienia i byłem pod wrażeniem
ich nowatorstwa. Poważany, klasycznie wyszkolony
sowiecki baletmistrz
odnajdywał się w nowej formie, która powracała do korzeni sztuki.
Publiczność nie kryła swojej ekscytacji.
Rudolf wysłał nam nagranie występu.
Zawsze gdy robił coś w klasycznym stylu,
Udelcowa była bardzo zadowolona.
Ale kiedy próbował czegoś nowocześniejszego,
mówiła: „Ja go tego nie uczyłam”.
Ci, co poskramiają pożądanie,
czynią tak, bo jest ono na tyle słabe, że daje się poskromić.
Porozmawiajmy o intymnych szczegółach twojego życia.
Tak?
Raz ty, raz ja?
Zapraszamy do Man's Country. Zobacz, co możemy ci zaoferować.
Man's Country to różnorodny, wielopoziomowy kompleks,
w którym każdy znajdzie coś dla siebie.
Chodź do nas, by poznać swoje ciało
albo zaprzyjaźnić się z ciałem kogoś innego.
Przyjdź raz, a zobaczysz, że będziesz stale nas odwiedzał.
Czy prywatność jest dla ciebie czymś ważnym?
Raz jest, a raz nie.
Potrzebujesz jej po występie?
Chcesz odpocząć od publiczności,
Od świateł reflektorów i uwielbienia tłumów?
Zdarza się, że tak.
Czasami trzeba się zregenerować.
Po występie nie da się tak po prostu iść spać.
Potrzebuję kilku godzin, by się wyciszyć.
Często spotykam się z młodymi ludźmi.
dyrektorka Keith Haring Foundation
Co jakiś czas powtarzają, że chcieliby żyć w latach 80.
Że to musiały być wspaniałe czasy.
Jasne, w pewnym sensie były super.
Ale nie zapominajmy, co jeszcze się wtedy działo.
Nadszedł rok 1982
i nagle słyszeliśmy tylko o tym, że umierają chłopcy.
Heather Watts – tancerka i aktywistka
Ludzie naprawdę zaczęli się bać.
Skończyły się imprezy i zabawa,
bo trzeba było chodzić na pogrzeby przyjaciół.
Jak na jakiejś wojnie.
Tylko młodzi mężczyźni walczą na wojnie i na niej giną.
Kelnerzy na przyjęciach, aktorzy i tancerze,
marzący o artystycznej karierze, a na razie pracujący w kateringu,
musieli teraz nosić rękawiczki.
Bogaci ludzie bali się, że zarażą się chorobą od gejów.
Księżna Walii nie okazała cienia obawy
przed wizytą na oddziale AIDS szpitala w Middlesex.
W mediach spekulowano, czy założy rękawiczki
na spotkanie z chorymi i personelem.
Gdyby kusiłoby cię,
by imprezować całą noc albo bawić się na Coney Island,
co byś zrobił?
Gdyby bardzo mnie kusiło, to tak bym zrobił.
Zabawa może mieć korzystny wpływ na występ na scenie.
Mówiono, że w gejowskich klubach zarażano się AIDS.
Przecież nikt nie chciał rozprzestrzeniać wirusa,
o którego istnieniu nawet nie wiedział.
To były czasy rewolucji seksualnej.
Kobiety i mężczyźni cieszyli się wolnością.
Faceci bawili się z facetami. Panowała luźna atmosfera,
a w niej rozwijała się ta straszna choroba.
Nasz drogi prezydent Ronald Reagan
dopiero po ośmiu latach wypowiedział to słowo.
Gdyby krajem rządził dojrzały i odpowiedzialny człowiek,
od razu by wprowadzono odpowiednie środki ostrożności.
IGNORANCJA = STRACH MILCZENIE = ŚMIERĆ
WALCZ Z AIDS
Personel z ulgą zauważył,
że księżna nie ma rękawiczek
i bez strachu podaje ręce wszystkim pacjentom oddziału.
Księżna Diana tym gestem zawstydziła cały świat.
Przeciwstawiła się tym wszystkim prawicowym szaleńcom
głoszącym, że AIDS to kara boska.
Dziedzictwo tańca żyje w ciałach artystów,
w każdym pokoleniu, które je zachowuje.
Gdy większa część generacji przestaje istnieć,
to samo dzieje się z jej spuścizną.
Straciliśmy pokolenie
kreatywnych geniuszy, bardzo ważnych ludzi.
To była tragedia.
Rok temu Amerykanie zachwycili się nowym przywódcą państwa,
którego do tej pory nie darzyli zaufaniem.
W 1985 r. pojawił się Gorbaczow. Pokładano w nim wielkie nadzieje.
Rozpoczął pieriestrojkę – proces zmian systemu.
Gorbaczow nowym przywódcą
Zawsze uważałem, że Gorbaczow jest...
wielkim błogosławieństwem z nieba.
To geniusz PR-u. To, jak nonszalancko wyskoczył z auta – niesamowite.
Rosja marzyła o oświeconym przywódcy,
który pokaże jej właściwą drogę.
KREMLOWSKI CZARODZIEJ ZDOBYWA WŁADZĘ
- O zbawicielu. - Powtórnym przyjściu Chrystusa.
Twoja rodzina nadal mieszka w ZSRR? Co o tym sądzą?
Jak przyzwyczajają się do wolności?
Ona jest jak prezent, który otwiera się z niepewnością.
partnerka taneczna
i wdowa po choreografie
Nie było mnie tam, ale Fleming poznał go w hotelu,
w którym wszyscy wtedy mieszkali.
Jadł śniadanie, kiedy ktoś podszedł do niego, przywitał się
i zaśmiał się. Erik miał specyficzny, chropawy śmiech.
Tak już jest, gdy za dużo się pali i pije.
Fleming zapytał go, dlaczego ma taki dziwny głos.
Odparł, że to przez wczesną porę.
Ale ja myślę, że to był rak, który w końcu go zabił.
Wiem, że Rudolf był przy Eriku, gdy ten umierał.
Do samego końca byli sobie bardzo bliscy.
Kochali się.
Byli parą najwybitniejszych tancerzy, jakich widział świat.
Zachowałam przemowę Rudolfa z pogrzebu Erika.
Użył w niej cytatu z Hamleta Williama Szekspira:
„Dobranoc, słodki duński książę”.
Napisałam do niego list.
Lekarz powiedział, że matce Rudolfa
zostało jeszcze góra pół roku życia.
By utrzymać dobre stosunki i porozumienie jądrowe z Zachodem
i dążyć do demokracji,
trzeba udowodnić dobrą wiarę
i dać obywatelom jakąś wolność.
Zadzwonił do mnie, by powiedzieć, że pozwolili mu odwiedzić matkę.
Mówił, że to cud.
Ostrzegłem go, żeby uważał i nie narobił sobie tam kłopotów.
Nuriejew nie może liczyć na specjalne traktowanie.
Stoi w kolejce do odprawy celnej.
Zaprosił mnie do Moskwy. Chciał spotkać się ze mną na lotnisku.
Zobaczyłam go po raz pierwszy od 28 lat.
Nie posiadał się z radości, gdy wylądował w ojczyźnie.
Cieszę się, że tu jestem i że zobaczę moją matkę.
- Jak się miewa? - I siostry.
Niestety niezbyt dobrze. Tylko tyle mogę powiedzieć.
Zdziwiło pana, że po tylu latach przyznano panu wizę?
Nie. Wiedziałem, że ludzka dobroć w końcu zwycięży.
Ma tylko trzy dni,
a musi pokonać prawie 1300 kilometrów do rodzinnego miasta.
Rudolf powiedział mi, że mama go nie poznała.
Ale to nieprawda, bo gdy nazajutrz Alfia zapytała ją,
czy pamięta, kto ich odwiedził,
ona odpowiedziała: „Rudik”.
Gdy coś go gryzło, lubił o tym rozmawiać
o trzeciej w nocy.
Za każdym razem zaczynał: „Tu Rudolf.
Wiesz, że to ja. Mam nadzieję, że nie przeszkadzam.
No tak, porozmawiamy jutro”.
Odpowiadałem, że nie śpię, pogadajmy.
Raz zwierzył się,
że zaoferowali mu posadę dyrektora Opery Paryskiej.
Powiedziałem, że to fantastycznie.
Wywrócił do góry nogami operę,
która popadła w pewną wygodną stagnację.
Nie uznawał półśrodków, zaczęła się prawdziwa praca.
Osobiście pokazał tancerzom, jak mają pracować.
W przedstawienia, które reżyserował, tchnął swoją potężną energię.
Skończyło się obijanie na scenie. Trzeba było dać z siebie wszystko.
Tego wymagała inscenizacja, sam Nuriejew
i wieloletnia tradycja sztuki. Efekt był doskonały.
Całe zło tego świata, tak jak i dżuma,
pomaga ludziom wznieść się ponad siebie.
Widziałam go kiedyś w Operze Paryskiej.
Tańczył z baletmistrzynią.
W pewnym momencie coś się stało
i zranił się o szpilkę wystającą z kostiumu tancerki.
Trochę krwi skapnęło na jej rękę.
Rudolf chwycił ją i powiedział:
„Natychmiast umyj ręce. Szybko”.
Gdy Rudolf Nuriejew zachorował,
wprowadził się w stan ciężkiej i okrutnej wojny z samym sobą.
Prawdopodobnie to było ostatnie wyzwanie,
jakiego podjął się w swoim życiu.
A był na przegranej pozycji, bo w tamtych czasach
jego choroba była wyrokiem śmierci. Nie było żadnego lekarstwa.
James Wyeth – artysta
Zatrzymał się u mnie. Czułem się, jakbym mieszkał z panterą.
Nie wiedziałem, czy to człowiek, czy zwierzę.
Natężenie emocji było niesamowite.
Mam nadzieję, że widać je na tych rysunkach.
Chciałbyś wystąpić w ZSRR w swoje urodziny?
- Może to dobra pora. - W nowej Rosji?
- Chciałbyś? - W nowej Rosji?
Możliwe, że przedstawienie tam czegoś w mojej reżyserii to dobry pomysł.
Myślę, że to byłoby wielkie wydarzenie,
gdybyś zaszczycił sowiecką scenę swoim geniuszem.
W ten sposób pięknie zamknąłbyś ten rozdział w swoim życiu.
Dziękuję ci za rozmowę. Wiem, że musisz wracać do baletu...
Ty i ja możemy tak o tym myśleć,
ale oni nie muszą.
Mamy pierestrojkę, dajmy jej szansę.
Żyjemy w podzielonych murem Niemczech od 1961 roku.
Uważam, że nadszedł najwyższy czas, by zburzyć ten mur.
WOLNOŚĆ! RUNĄŁ MUR BERLIŃSKI
10 listopada 1989 R.
Mur Berliński runął tuż po tym,
jak Nuriejew po raz pierwszy od 30 lat wystąpił w ojczyźnie.
Na pewno poczuł satysfakcję.
Rudi wraca do ZSRR
Gdy miałem 11 lat, poznałem kobietę,
bardzo starą kobietę, Udelcową.
Udelcowa skończyła już sto lat.
Ich spotkanie było bardzo wzruszające.
Byłam jego świadkiem.
Stąd jest wspaniały widok. Chciałbym zrobić tu zdjęcie.
Na tej scenie przygotowywałem cały mój repertuar.
Giselle, Jezioro łabędzie,
Korsarz, Laurencja i Gajane.
Tu się tego uczyłem,
a trzy lata później
tańczyłem to u Kirowa.
- A ćwiczyłeś je tu? - Tak.
Nagle ludzie zaczęli krzyczeć: „Gdzie jest Nuriejew?
Margot Fonteyn pilnie potrzebuje pieniędzy”.
Wiedziałem, że nie ma żadnych pieniędzy.
Tito wszystko wydał.
Do samego końca płacił za jej pobyt w drogiej klinice,
żeby Margot miała dobrą opiekę.
Smutek to cena, jaką płacimy za miłość.
Królowa Elżbieta II
Odwiedził ją w szpitalu.
Groziła jej wtedy amputacja.
Była w bardzo ciężkim stanie.
Pocieszał ją, mówiąc: „Możesz skakać na jednej nodze”.
Rozmawiali o tym, jak bardzo jest źle,
ale sam Rudolf nie chciał się przyznać do choroby.
Cały czas pocieszali się nawzajem.
Ale na swój widok krajało im się serce.
Po jej śmierci kompletnie się załamał.
Nocami wydzwaniał do ludzi
i nic nie mówił, tylko płakał w słuchawkę.
Pytał, jaki jest sens życia, skoro jej już nie ma.
Bardzo ją kochał.
Mieliśmy wielkie szczęście spędzić razem tyle lat.
Była moją najbliższą przyjaciółką.
Członkiem rodziny.
Tylko ją miałem na tym świecie.
Nabożeństwo honorujące życie i dorobek artystyczny
Margot Fonteyn de Arias
W godzinach szczytu
na ulice Moskwy wyjechały czołgi Armii Czerwonej
zmierzające ku Kremlowi.
O czwartej nad ranem obwieściły światu zamach stanu
mający na celu obalenie władzy Michaiła Gorbaczowa.
Jeden z konspiratorów napisał:
„To była wielka głupota,
że chcieliśmy załatwić sprawę Jeziorem łabędzim”.
Robili to, co kiedyś Breżniew
i inni partyjni przywódcy.
Ale to nie wystarczyło.
W grudniu 1991 roku Związek Radziecki przestał istnieć
i zaczęła się nowa epoka.
Rok później był już poważnie chory.
Obchodziliśmy jego urodziny. Jego ostatnie urodziny.
Życie trwa, póki tańczysz.
Proszę kontynuować.
Wtedy był już umierający.
W ostatnich sześciu, dziewięciu miesiącach życia
wystawiał jedno z największych rosyjskich arcydzieł, Bajaderę.
Wybitny przykład dziewiętnastowiecznego baletu.
To była piękna produkcja z tańcem najwyższych lotów
w wykonaniu młodych artystów z zespołu Rudolfa.
Starym zwyczajem Opery w Paryżu
jest usadzanie krytyków na samym przedzie,
tuż nad orkiestrą.
Stąd jest najlepszy widok.
Na premierze było widać,
że w loży po prawej stronie od sceny,
na łóżku albo na szezlongu leży postać,
do której podchodzili ludzie.
Wszyscy wiedzieli, że to był Nuriejew.
Przedstawienie dobiegło końca, rozległy się gromkie brawa i okrzyki.
I nagle on wkroczył na scenę.
Publiczność oszalała.
Ludzie bili brawo i płakali
na widok tego schorowanego człowieka w czapce
i czymś w rodzaju szala na ramionach.
Wszyscy wstali, rozlegały się okrzyki.
A on zrobił coś niesamowitego i zupełnie w jego stylu.
Zostawił w tyle swoich pomocników, podszedł do publiczności
i podniósł rękę.
To był ostatni ukłon tego wielkiego artysty.
Ukłon w stronę ludzi, którym poświęcił swoje życie,
jego tancerzom i publiczności.
Oczywiście, że popłynęły łzy.
Okrzyki, łzy i desperackie uczucie smutku.
Ale to było pięknie pożegnanie.
Sam Napoleon nie zrobiłby tego lepiej.
Ostatni raz widziałam go, gdy leżał w szpitalu.
Dwa tygodnie czuwaliśmy przy jego łóżku.
Zmarł w nocy.
Więc byłam z nim do samego końca.
To był wyjątkowy człowiek.
I nie chodzi mi o Rudolfa ze zdjęć,
z jego głupich min i różnych skandali.
Mówię o człowieku, którym był, gdy zaczynał tańczyć u Cuevasa.
Widziałam, jak ten człowiek
umiera zrezygnowany w szpitalu.
Był obrońcą świata baletu.
Kochał taniec, tak jak dziecko kocha Boga.
Cudownie było być tego świadkiem.
Antoinette Sibley tańczy z Nuriejewem
On chyba nigdy nie spał. Ciągle był na nogach.
Więc pewnie miał dłuższe życie
od kogokolwiek z nas, bo w ogóle nie spał.
Wspaniale nam się tańczyło to pas de deux.
Byliśmy spleceni ze sobą.
To był mój najbardziej zmysłowy taniec.
Vivi Flindt tańczy z Nuriejewem
Ciągle musiał walczyć z systemem,
by móc wyrazić sztukę, w którą wierzył.
Był temu oddany w całości,
przekonany o słuszności swojego podejścia.
Był niezwykłym człowiekiem.
Nie tylko genialnym artystą i tancerzem.
Był wspaniałym człowiekiem.
Napawa mnie dumą to, że mogłam być częścią jego życia.
Za chwilę dołączy do nas Rudolf Nuriejew.
Na Zachodzie diagnoza wirusa HIV
już nie jest ostatecznym wyrokiem,
ale w wielu miejscach na świecie wciąż oznacza śmierć.
Odwiedzi nas prosto po występie w Lincoln Center
parę przecznic stąd.
Dofinansowanie profilaktyki
i leczenia milionów chorych jest niewystarczające.
AIDS jeszcze nie jest przeszłością.
Panie i panowie, Rudolf Nuriejew!
Czym na to zasłużyliśmy?
Nalać ci wody, póki klaszczą?
Nawet Mick Jagger dostał krótsze brawa.
Wykorzystane fragmenty
Jezioro łabędzie Balet Opery Wiedeńskiej
Sylfidy Królewski Balet w Londynie
Laurencja Balet Kirowa
Apollo George'a Balanchine'a
Śpiąca królewna Balet Opery La Scala
Korsarz Moskiewski Turniej Baletowy, 1959
Lucyfer Martha Graham Dance Company
Poemat Ekstazy Skriabina
Korsarz Królewski Balet w Londynie
Śpiąca królewna Balet Markiza De Cuevas
Thursday's Child Królewski Balet w Londynie
Aureole Duński Balet Królewski
Book Of Beasts Paula Taylora
Giselle Królewski Balet w Londynie
Moments Murraya Lewisa
Popołudnie Fauna Narodowy Balet Holenderski
Romeo i Julia sir Kennetha Macmillana
Próba do baletu Manfred Baletu Opery W Zurychu
Napisy: BTI Studios Tłumaczenie: Natalia Łobodzińska